«Халыққа әлеуметтік және психологиялық қызмет көрсету нарығындағы мәселелер және олардың сапасының төмендігі туралы» 2026 жылғы 28 қаңтарда жарияланды

Қазақстан Республикасының

Премьер-иинистрдің орынбасары

С.М. Жұманғаринге.

Премьер-министрдің орынбасары

А.Ғ. Балаеваға

                                        ДЕПУТАТТЫҚ САУАЛ

«Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық Заңының 27 - бабына сәйкес сіздерге әлеуметтік және психологиялық қызметтерді реттеу, сондай-ақ халыққа психологиялық және оған жақын көмек көрсететін мамандардың қызметінің ашықтығын, қауіпсіздігін және кәсіби жауапкершілігін қамтамасыз ету мәселесі бойынша депутаттық сауал жолдаймыз.

Әлеуметтік алаңдаушылықтың өсуі, пандемиядан кейінгі салдар, дағдарыстық жағдайдың, тәуелділіктің, тамақтану тәртібінің бұзылу, сондай-ақ онлайн-платформаларды қолдау топтарының және бейресми қауымдастықтардың белсенді дамуы жағдайында Қазақстан Республикасында психологиялық, коучингтік және консультативтік қызмет нарығы айтарлықтай кеңеюде. Ал саланы құқықтық реттеу бақылаусыз қалып, азаматтарды қорғаудың тиісті деңгейін қамтамасыз ете алмай отыр. Бұл бизнестің көлеңкелі жағының дамуына қоғамда қалыптасқан стереотиптер әсерінен менталдық ауруларды стигматизациялау да ықпал етуде.

Іс жүзінде төмендегілерді қамтамасыз ететін бірыңғай мемлекеттік тетік жоқ:

мамандардың бейіндік білімі мен кәсіби даярлығын тексеру;
дипломдарды, сертификаттарды және қайта даярлау бағдарламаларын верификациялау;
психологиялық және әлеуметтік-қолдау қызметін көрсететін тұлғалар мен ұйымдарды жүйелі түрде есепке алу;
кәсіби психологиялық көмек пен консультативтік қызмет көрсетуді психоэмоционалдық ықпал етуден ажырату. Психологиялық қолдау топтарында, дағдарыстық қауымдастықтарда, онлайн-платформаларда және тәжірибе алмасудың жария форматтарында өздерін психолог, кеңесші және өзге мамандық иесі ретінде таныстыратын тұлғалар ерекше алаңдаушылық туғызады. Олардың қызметі кәсіби, этикалық және құқықтық жауапкершіліктің бірыңғай стандарттарына бағынбайды, сонымен қатар азаматтардың психоэмоционалдық жағдайы мен мінез-құлқына тікелей әсер етеді. Мұндай субъектілерге мыналар жатады:
психологтар, психотерапевтар, дағдарыстық, отбасылық, балалар және білім беру психологтары;
коучтар, менторлар, тәлімгерлер, мотивациялық спикерлер, бизнес-коучтар, мансаптық кеңесшілер және HR-тəлімгерлер;
діни және рухани форматта психоэмоционалдық қолдау көрсететін мамандар;
алкогольге және нашақорлыққа тәуелділігі бар адамдарға арналған оңалту орталықтары, оның ішінде діни оңалту орталықтары;
12 - қадамдық бағдарламалар, тәуелді және тәуелділікпен бірге өмір сүретіндерге арналған қолдау топтары, байсалдылық бағдарламаларының тәлімгерлері;
салмақ азайту және жинау, диетология, нутрициология, ашығу, детокс бағдарламалары және БАҚ-пен сүйемелдейтін мамандар;
фитнес-жаттықтырушылар және психоэмоционалдық әлсіз адамдарды сүйемелдейтін нұсқаушылар;
денеге бағытталған, энергетикалық, қалпына келтіру және тыныс алу практикалары бойынша мамандар;
халық медицинасы және дәстүрлі емес тәсіл өкілдері;
тарология, нумерология, астрология және басқа эзотерикалық және болжамдық практикаларда консультациялық қызмет көрсететін тұлғалар;
трансформациялық, психологиялық және мотивациялық ойындар, тренингтер, ретриттер және көшпелі практика өткізетін жүргізушілер;
әйелдерге арналған бағдарлама мен жаттығу ұйымдастырушылары, оның ішінде «әйел энергетикасы», дене және эмоционалдық өзін-өзі реттеу практикалары;
қоғамдық пікір көшбасшылары, блогерлер және инфлюенсерлер, авторлық курстар, марафондар және жеке даму бағдарламаларын ұйымдастыратындар;
психоэмоционалдық денсаулық, тамақтану және өмір салты тақырыптарындағы қоғамдық бағаналар мен блогтардың және әлеуметтік желілердегі каналдардың авторлары мен жүргізушілері;
онлайн және офлайн қауымдастықтардың, жабық қолдау топтары мен дағдарыстық чаттардың әкімшілері мен модераторлары;
азаматтарға жүйелі психоэмоционалдық және мінез-құлық бойынша ықпал ететін басқа тұлғалар мен ұйымдар, оның ішінде коммерциялық негізде.

Саланы реттеудің нақты тетігінің жоқтығы келесі қауіптерді туғызады:

азаматтардың психикалық және физикалық денсаулығына зиян келтіру;
әлсіз адамдарды манипуляциялау;
кәсіби психологиялық көмекті жалған ғылыми, ғылымға сәйкес емес немесе қауіпті практикалармен алмастыру;
психологиялық көмек институтын дискредитациялау және әлеуметтік қолдау жүйесіне деген сенімнің жоғалуы.

Айта кету керек, бұл мәселе жүйелі және ұзақ мерзімді сипатқа ие. Қалыптасқан тәжірибе жылдар бойы дамып, қолжетімді психологиялық көмектің жетіспеушілігін толықтырып отырды. Кәсіби медициналық көмекке қол жеткізе алмаған адамдар алаяқтарға жүгінуге мәжбүр болды.

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Ұлттық Құрылтайдың V отырысында сөйлеген сөзінде әлеуметтік медициналық сақтандыру қорын кешенді тексеру көптеген заң бұзушылықар мен теріс қылықтарды анықтағанын атап өтті. Негізінен мемлекеттік қаражатты ірі көлемде ұрлау мақсатында құжаттарды бұрмалау фактілері әшкереленді. Яғни, миллиардтаған доллар көлемінде бөлінген қаражат жымқырылып, азаматтар тиісті медициналық көмекке қол жеткізе алмаған.

Осыған байланысты нарыққа қатысушыларға тиісті психологиялық және медициналық көмек көрсетпегені, ал мемлекетке қолжетімді, ашық һәм түсінікті жүйе құрмағаны үшін жауапкершілік жүктеледі. Алаяқтық, ақша жоғалту, жүйкенің жұқаруы, науқастардың зақымдалған психикасы – сертификатталмаған және лицензияланбаған мамандардың немесе өзін осылай таныстыратын тұлғалардың сапасыз қызметінің салдары. Осы айтылғандарды негізге ала отырып, Қазақстан Халық партиясының парламенттік фракциясы төмендегіні ұсынады:

Кәсіби психологиялық көмектің басымдығын ескере отырып, психологиялық және психоэмоционалдық қызметті реттеудің бірыңғай мемлекеттік жүйесін қалыптастыру және мына бағыттарды нормативтік тұрғыда нақты ажырату қажет:
- кәсіби психологиялық және психотерапиялық көмек;
- коучингтік, мотивациялық және менторлық қызмет;
- психологиялық қолдаудың діни және рухани түрлері;
- халық медицинасы, эзотерикалық және трансформациялық практикалар;
- тәуелділігі бар адамдарға арналған оңалту және қолдау бағдарламалары.
Халыққа психоэмоционалдық қолдау көрсетумен жүйелі түрде айналысатын мамандар мен ұйымдардың қызметін (мемлекеттік, жекеменшік, онлайн, офлайн форматтарына қарамастан) міндетті тіркеу/лицензиялау бойынша ашық талап енгізу.
Азаматтар үшін ашық тексеру мүмкіндігімен психологиялық және әлеуметтік қолдау қызметін көрсететін мамандар мен ұйымдардың бірыңғай цифрлық тізілімін құру:
- білім беру және кәсіптік даярлық;
- лицензия немесе тіркеу мәртебесі;
- көрсетілетін көмектің форматы мен шекаралары.
Азаматтарды көрсетілетін қызметтің сипаты, мамандардың кәсіби жауапкершілік деңгейі, сондай-ақ олардың психологиялық немесе медициналық мәртебесінің бар-жоғы туралы міндетті түрде хабардар етуді қамтамасыз ету.
Ақпараттандырылған келісім және осал топтарды қорғау қағидаттарының сақталуын қамтамасыз ете отырып, қолдау топтары мен қоғамдық іс-шараларға маманданбаған кеңесшілердің (жаттықтырушылардың, тарологтардың, астрологтардың және өзге де адамдардың) қатысуын регламенттеу. Аталған шараларды іске асыру психологиялық және психоэмоционалдық көмек саласын көлеңкелі айналымнан шығаруға, қызметтердің қауіпсіздігі мен сапасын арттыруға, азаматтарды қорғауға және әлеуметтік қолдау институттарына деген сенімді қалпына келтіруге мүмкіндік береді. Психологиялық және әлеуметтік қызметтерді реттеудің ашық, этикалық және кәсіби тұрғыдан негізделген жүйесін қалыптастыру азаматтардың психикалық денсаулығын қорғаудың, көмекке жүгіну мәдениетін дамытудың және әлеуметтік қолдау институттарына деген сенімді нығайтудың қажетті шарты деп санаймын. Заңнамада белгіленген мерзімде жазбаша жауап беруіңізді сұраймын.

Құрметпен «Қазақстан Халық партиясы» фракциясының депутаттары:

М. Магеррамов

И. Смирнова

А.Нұралин

К. Сейтжан

И. Сұңкар